Sözlük

1.5°C Hedefi

1.5°C Target

Paris Anlaşması kapsamında küresel ısınmayı sanayi öncesi seviyelerin 1.5 santigrat derece üzerinde sınırlama hedefi.

Adaptasyon (Uyum)

Adaptation

İklim değişikliğinin mevcut veya beklenen etkilerine karşı ekolojik, sosyal veya ekonomik sistemlerde yapılan düzenlemeler.

Adil Geçiş

Just Transition

Net sıfır ekonomiye geçerken, bu dönüşümden etkilenen işçilerin ve toplulukların haklarının korunmasını sağlama süreci.

Ağaçlandırma

Afforestation

Daha önce orman olmayan bir araziye ağaç dikerek yeni orman alanı oluşturma işlemi.

AKAKDO (Arazi Kul. Değ.)

LULUCF

Sera gazı envanterlerinde, arazi kullanımı ve ormancılık faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonları ve yutakları kapsayan sektör.

Antropojenik Emisyonlar

Anthropogenic Emissions

Doğal süreçler yerine insan faaliyetlerinden (kömür yakma, ormansızlaşma vb.) kaynaklanan sera gazı emisyonları.

Azaltım

Mitigation

Sera gazı emisyonlarını azaltmaya veya sera gazı yutaklarını (örneğin ormanları) artırmaya yönelik eylemler.

Batarya Elektrikli Araç

Battery Electric Vehicle (BEV)

Sadece şarj edilebilir bataryalarla çalışan, içten yanmalı motoru olmayan tam elektrikli araç.

Biyoçeşitlilik

Biodiversity

Belirli bir ekosistemdeki, biyomdaki veya tüm dünyadaki yaşam çeşitliliği.

Biyokütle

Biomass

Enerji üretimi için kullanılabilen, bitki veya hayvan kaynaklı organik madde.

Biyoyakıt

Biofuel

Biyokütleden (bitkisel yağlar, tarımsal atıklar vb.) elde edilen yakıt türü. Ulaşımda fosil yakıtlara alternatiftir.

BM Sürd. Kalkınma Amaçları

UN SDGs

Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen, yoksulluğu sona erdirmek ve gezegeni korumak için belirlenen 17 küresel hedef.

Cap-and-Trade

Emisyonlara bir üst sınır (cap) koyan ve şirketlerin emisyon izinlerini alıp satmasına (trade) izin veren piyasa sistemi.

CORSIA

ICAO tarafından geliştirilen, uluslararası havacılık kaynaklı karbon emisyonlarını dengeleme şeması.

Çapraz Sevkiyat

Cross-docking

Lojistikte gelen malların depolanmadan doğrudan giden araçlara yüklenmesi, böylece depolama enerjisinden tasarruf edilmesi.

Çevresel Etki Değerlendirmesi

EIA (Environmental Impact Assessment)

Bir projenin çevre üzerindeki olası olumlu veya olumsuz etkilerinin belirlenmesi süreci.

ÇSY (Çevresel, Sosyal, Yön.)

ESG (Environmental, Social, and Governance)

Yatırımcıların şirketleri değerlendirirken finansal olmayan riskleri ve fırsatları analiz etmek için kullandığı kriterler.

Dekarbonizasyon

Decarbonization

Bir ekonominin veya sektörün karbon yoğunluğunu azaltma süreci; genellikle fosil yakıtlardan yenilenebilir enerjiye geçişi ifade eder.

Deniz Yolu Emisyonları

Shipping Emissions

Uluslararası deniz taşımacılığından kaynaklanan ve genellikle IMO tarafından düzenlenen sera gazı salımları.

Doğal Yutak

Natural Sink

Atmosferden karbondioksidi emip depolayan doğal sistemler (örneğin ormanlar, okyanuslar, toprak).

Doğrudan Emisyonlar

Direct Emissions

Bir kurumun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan (örneğin şirket araçları, kazanlar) çıkan emisyonlar (Kapsam 1).

Dolaylı Emisyonlar

Indirect Emissions

Satın alınan elektriğin, buharın veya ısınmanın üretimi sonucu oluşan emisyonlar (Kapsam 2).

Döngüsel Ekonomi

Circular Economy

Atık oluşumunu engelleyen, malzemelerin ve ürünlerin mümkün olduğunca uzun süre kullanımda kalmasını sağlayan ekonomik model.

Eko-Etiket

Eco-label

Bir ürünün veya hizmetin belirli çevresel standartlara uyduğunu gösteren sertifikalı etiket.

Elektrikli Araç (EA)

EV (Electric Vehicle)

Fosil yakıtlı içten yanmalı motor yerine, bataryadan güç alan elektrik motoruyla çalışan araçların genel adı.

Emisyon Faktörü

Emission Factor

Belli bir faaliyetin birim başına (örneğin tüketilen 1 kWh elektrik) yaydığı ortalama emisyon miktarını gösteren katsayı.

Emisyon Ticaret Sistemi

ETS (Emissions Trading System)

Kirleticilerin belirli bir miktarda kirletici salma hakkına sahip olduğu ve bu hakları alıp satabildiği piyasa tabanlı yaklaşım.

Emisyonsuz Ulaşım

Zero-Emission Transport

Kullanım aşamasında egzoz gazı veya sera gazı yaymayan ulaşım yöntemleri (Elektrikli, hidrojenli araçlar, bisiklet vb.).

Enerji Verimliliği

Energy Efficiency

Aynı işi yapmak veya aynı hizmeti üretmek için daha az enerji kullanma (Örn: LED ampuller, yalıtım).

Fosil Yakıtlar

Fossil Fuels

Kömür, ham petrol ve doğal gaz gibi, ölen organizmaların yerkabuğunda milyonlarca yıl ısı ve basınca maruz kalmasıyla oluşan yakıtlar.

Geri Dönüşüm

Recycling

Atık malzemelerin işlenerek yeni ürünlere dönüştürülmesi süreci; hammadde ihtiyacını azaltır.

Geri Kazanım

Recovery

Atıkların enerji veya hammadde olarak tekrar sisteme kazandırılması (Örn: Atıktan enerji üretimi).

GHG Protokolü

GHG Protocol

Sera gazı emisyonlarını ölçmek ve yönetmek için kullanılan, dünyadaki en yaygın muhasebe standardı.

Gri Hidrojen

Grey Hydrogen

Doğalgazdan (metan reformasyonu ile) üretilen ve üretiminde açığa çıkan karbonun atmosfere salındığı hidrojen türü.

Güneş Enerjisi

Solar Energy

Güneş ışığından fotovoltaik paneller veya termal sistemler aracılığıyla elde edilen yenilenebilir enerji.

Hava Kalitesi

Air Quality

Havadaki kirleticilerin (Partikül madde, NOx vb.) konsantrasyon derecesi; insan sağlığı için kritik bir gösterge.

Hibrit Araç (HEV)

Hybrid Electric Vehicle (HEV)

Hem içten yanmalı motor (benzin/dizel) hem de elektrik motoru kullanan ve enerjiyi frenleme ile geri kazanan araç.

Hidrojen Yakıt Hücresi

Hydrogen Fuel Cell

Hidrojeni oksijenle kimyasal reaksiyona sokarak elektriğe çeviren ve sadece su buharı üreten teknoloji.

ICAO

Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü; havacılıkta küresel standartları belirleyen BM kuruluşu.

IMO

Uluslararası Denizcilik Örgütü; deniz taşımacılığının güvenliği ve kirliliğin önlenmesinden sorumlu BM kuruluşu.

IPCC

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli; iklim değişikliği ile ilgili bilimsel değerlendirmeleri sağlayan BM organı.

İDASEP

CCMAP

Türkiye'nin İklim Değişikliği Azaltım Stratejisi ve Eylem Planı.

İDUSEP

CCAP

Türkiye'nin İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı.

İklim Değişikliği

Climate Change

Fosil yakıt kullanımı gibi insan faaliyetleri nedeniyle dünya iklim desenlerinde meydana gelen uzun vadeli değişiklikler.

İklim Direnci

Climate Resilience

Toplumların veya ekolojik sistemlerin iklim değişikliğinin tehlikeli etkilerini absorbe etme ve iyileşme kapasitesi.

İklim Nötr

Climate Neutral

Sadece karbon değil, tüm sera gazlarının (metan, azot oksit vb.) emisyon ve yutak dengesinin sağlandığı durum.

İntermodal Taşımacılık

Intermodal Transport

Yükün, içindeki ürünler ellenmeden birden fazla taşıma modu (gemi+tren+kamyon) ile taşınması.

Jeotermal Enerji

Geothermal Energy

Yer kabuğunun altındaki magma veya sıcak kayalardan kaynaklanan ısı enerjisi.

Kapsam 1 Emisyonları

Scope 1 Emissions

Bir şirketin doğrudan sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyonlar (Örn: şirket araçları).

Kapsam 2 Emisyonları

Scope 2 Emissions

Satın alınan elektrik, buhar, ısıtma ve soğutma enerjisinin üretilmesi sonucu oluşan dolaylı emisyonlar.

Kapsam 3 Emisyonları

Scope 3 Emissions

Bir şirketin değer zincirinde (tedarikçiler, ürün kullanımı, atık vb.) oluşan diğer tüm dolaylı emisyonlar.

Karbon Ayak İzi

Carbon Footprint

Bir bireyin, kurumun veya ürünün faaliyetleri sonucu atmosfere salınan toplam sera gazı miktarı (CO2e cinsinden).

Karbon Bütçesi

Carbon Budget

Küresel ısınmayı belirli bir seviyenin (örneğin 1.5°C) altında tutmak için insanlığın hala salabileceği maksimum CO2 miktarı.

Karbon Dengeleme

Carbon Offsetting

Bir yerdeki emisyonları telafi etmek için, başka bir yerdeki emisyon azaltım projesine (örneğin ağaç dikimi) yatırım yapma.

Karbon Kredisi

Carbon Credit

Bir ton karbondioksite veya eşdeğer sera gazına karşılık gelen, alınıp satılabilen bir izin belgesi.

Karbon Nötr

Carbon Neutral

Atmosfere salınan CO2 miktarının, eşdeğer miktarda CO2'nin atmosferden çekilmesi veya dengelenmesi ile sıfırlanması.

Karbon Sınırda Ayarlama

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism)

AB'nin, karbon kaçağını önlemek için ithal edilen ürünlerin karbon içeriğine göre vergi uygulama sistemi.

Karbon Yakalama ve Depolama

CCS (Carbon Capture and Storage)

Endüstriyel tesislerden çıkan CO2'nin atmosfere karışmadan yakalanıp yeraltındaki jeolojik oluşumlarda depolanması.

Karbon Yoğunluğu

Carbon Intensity

Birim enerji başına veya birim ekonomik üretim başına düşen karbon emisyon miktarı.

Küresel Isınma

Global Warming

Sera etkisi nedeniyle dünya atmosferinin ve okyanuslarının ortalama sıcaklığının artması.

Küresel Isınma Potansiyeli

GWP (Global Warming Potential)

Bir sera gazının, karbondioksite kıyasla atmosferde ne kadar ısı tuttuğunu gösteren ölçü birimi.

Kyoto Protokolü

Kyoto Protocol

1997'de imzalanan, gelişmiş ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltmasını öngören ilk büyük uluslararası anlaşma.

Lityum-İyon Batarya

Li-ion Battery

Elektrikli araçlarda ve elektronik cihazlarda yaygın olarak kullanılan, yüksek enerji yoğunluğuna sahip şarj edilebilir batarya.

Mavi Hidrojen

Blue Hydrogen

Doğalgazdan üretilen ancak açığa çıkan karbonun yakalanıp depolandığı (CCS teknolojisi ile) düşük karbonlu hidrojen.

Mavi Karbon

Blue Carbon

Okyanuslar ve kıyı ekosistemleri (mangrovlar, tuz bataklıkları) tarafından tutulan ve depolanan karbon.

Metan (CH4)

Methane

Karbondioksitten daha kısa ömürlü ancak çok daha güçlü ısı tutma kapasitesine sahip bir sera gazı.

Mikromobilite

Micromobility

Kısa mesafeli ulaşım için kullanılan, genellikle elektrikli, hafif araçlar (e-scooter, bisiklet, elektrikli kaykay).

Modlar Arası Geçiş

Modal Shift

Yük veya yolcu taşımacılığında karayolundan demiryolu veya denizyoluna geçiş gibi daha çevreci yöntemlere yönelme.

Net Sıfır (Net Zero)

Net Zero

İnsan kaynaklı sera gazı emisyonlarının atmosfere salınımı ile yutaklarla (doğal veya teknolojik) geri alınması arasındaki dengenin sıfır olması.

Ormansızlaşma

Deforestation

Orman alanlarının tarım, hayvancılık veya kentleşme amacıyla kalıcı olarak yok edilmesi.

Ozon Tabakası

Ozone Layer

Stratosferde bulunan ve dünyayı güneşin zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan gaz tabakası.

Paris Anlaşması

Paris Agreement

2015 yılında kabul edilen, küresel ortalama sıcaklık artışını 2°C'nin altında tutmayı hedefleyen yasal bağlayıcılığı olan anlaşma.

Partikül Madde (PM)

Particulate Matter (PM)

Hava kirliliğine neden olan, ciğerlere girebilen mikroskobik katı veya sıvı parçacıklar (PM2.5, PM10).

Paylaşımlı Ulaşım

Shared Mobility

Araçların bireysel mülkiyeti yerine, ihtiyaç duyulduğunda kullanımının paylaşıldığı sistem (Araç paylaşımı, bisiklet paylaşımı).

Rüzgar Enerjisi

Wind Energy

Rüzgar türbinleri kullanılarak rüzgarın kinetik enerjisinin elektriğe dönüştürülmesi.

Sera Etkisi

Greenhouse Effect

Atmosferdeki gazların güneş ısısını tutarak dünyayı yaşam için uygun sıcaklıkta tutması olayı (fazlası ısınmaya yol açar).

Sera Gazı (GHG)

Greenhouse Gas

Isıyı atmosferde tutarak küresel ısınmaya neden olan gazlar (Karbondioksit, Metan, Azot Oksit, F-gazları).

Sıfır Atık

Zero Waste

Kaynakların sorumlu üretimi, tüketimi ve geri dönüşümü ile atıkların yakılmadan veya gömülmeden değerlendirilmesi felsefesi.

Sıfır Emisyonlu Araç

ZEV (Zero Emission Vehicle)

Egzozundan hiçbir kirletici madde çıkmayan araç (Batarya elektrikli veya hidrojen yakıt hücreli).

Sürdürülebilir Havacılık Yakıtı

SAF (Sustainable Aviation Fuel)

Atık yağlar, biyokütle veya sentetik yollarla üretilen, geleneksel jet yakıtına göre çok daha düşük karbonlu yakıt.

Sürdürülebilir Kalkınma

Sustainable Development

Ekonomik büyüme, sosyal kapsayıcılık ve çevre koruma dengesini gözeterek yapılan kalkınma planlaması.

Sürdürülebilir Ulaşım

Sustainable Transport

Toplumun ulaşım ihtiyacını karşılarken ekosisteme zarar vermeyen, ekonomik ve sosyal açıdan erişilebilir ulaşım sistemleri.

Sürdürülebilirlik

Sustainability

Gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama yeteneğinden ödün vermeden bugünün ihtiyaçlarını karşılama ilkesi.

Şarj Altyapısı

Charging Infrastructure

Elektrikli araçları şarj etmek için gerekli olan şarj istasyonları, yazılımlar ve elektrik şebekesi ağı.

Taksonomi (AB)

EU Taxonomy

Avrupa Birliği'nin hangi ekonomik faaliyetlerin "çevresel olarak sürdürülebilir" olduğunu tanımlayan sınıflandırma sistemi.

Toplu Taşıma

Public Transport

Belirli güzergahlarda ve saatlerde halkın genel kullanımına açık ortak ulaşım sistemleri (Otobüs, Metro, Tramvay).

Ulusal Katkı Beyanı

NDC (Nationally Determined Contribution)

Paris Anlaşması kapsamında her ülkenin kendi şartlarına göre belirlediği sera gazı azaltım taahhütleri.

UNFCCC

BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi; küresel iklim değişikliği ile mücadelenin temel yasal çatısı.

Uyum (Bkz. Adaptasyon)

Adaptation

İklim değişikliği etkilerine hazırlık, risk yönetimi ve yanıt süreci.

Well-to-Wake (Kaynaktan İze)

Well-to-Wake

Denizcilikte yakıtın ham madde üretiminden (kuyu), gemide yakılmasına (dümen suyu) kadar olan tüm emisyon döngüsü.

Well-to-Wheel (Kaynaktan Tekere)

Well-to-Wheel

Karayolu ulaşımında, yakıtın üretiminden aracın tekerleğini döndürdüğü ana kadar olan toplam emisyon hesabı.

Yenilenebilir Enerji

Renewable Energy

Doğal olarak sürekli yenilenen kaynaklardan (Güneş, rüzgar, jeotermal, hidroelektrik) elde edilen enerji.

Yeşil Aklama

Greenwashing

Bir şirketin veya ürünün, aslında olmadığı halde çevreci veya sürdürülebilirmiş gibi pazarlanması, yanıltıcı beyanlar.

Yeşil Çelik

Green Steel

Üretiminde kömür yerine hidrojen veya yenilenebilir elektrik kullanılarak karbon ayak izi minimize edilmiş çelik.

Yeşil Hidrojen

Green Hydrogen

Tamamen yenilenebilir enerji kullanılarak suyun elektrolizi yöntemiyle üretilen sıfır karbonlu hidrojen.

Yeşil Liman

Green Port

Çevresel etkilerini minimize eden, enerji verimliliğini artıran ve sürdürülebilir uygulamaları benimseyen liman işletmesi.

Yeşil Mutabakat (AB)

Green Deal

Avrupa Birliği'ni 2050 yılına kadar dünyanın ilk iklim nötr kıtası yapmayı amaçlayan kapsamlı politika paketi.

Yeşil Tahvil

Green Bond

Sadece iklim ve çevre dostu projeleri finanse etmek amacıyla ihraç edilen borçlanma senedi.

Yutak Alanı

Sink

Atmosferden karbondioksidi emip depolayan doğal veya yapay rezervuar (Orman, Toprak, Okyanus).

Yüksek Hızlı Tren

High-Speed Rail (HSR)

Geleneksel trenlerden çok daha hızlı (genelde 250 km/s üzeri) seyahat imkanı sunan, düşük emisyonlu demiryolu sistemi.

Zorunlu Karbon Piyasası

Compliance Carbon Market

Yasal düzenlemelerle emisyon azaltımı yapmak zorunda olan şirketlerin ve ülkelerin işlem yaptığı piyasa.